Een typisch Nederlands beeld, veroorzaakt door de platheid van het land, is het landschap met de lage horizon en dus met veel lucht, vrijwel altijd met wisselende bewolking; door eeuwen kunstgeschiedenis heen blijft dit beeld opduiken in verschillende contexten en met verschillende functies.
Deze installatie bestaat uit vier naast elkaar geplaatste monitors die alle vier een dergelijk landschap tonen. De filmpjes duren anderhalf tot twee minuten. Dat lijkt kort, maar als er weinig te zien is valt het mee. Aan de andere kant is er misschien niet eens zo weinig te zien maar komt het beeld vertrouwd voor omdat er niets in gebeurt dat iedereen niet ooit min of meer heeft meegemaakt.
Het eerste beeld: we bevinden ons aan één kant van een kanaal. Aan de andere kant rijdt een geel bestelautootje van rechts naar links door het beeld en blijft daar ook. Het autootje, dat langs kale bomen, een schip en Noord-Hollandse boerderijen rijdt, is het focuspunt, de constante. Omdat we met de auto meebewegen lijkt die bijna stil te staan – of wordt in ieder geval tot het meest statische element dat steeds zichzelf blijft – terwijl het landschap binnen de gegeven monotonie van zijn stoffering voortdurend verandert en dus lijkt te bewegen. Hoewel de aandacht op de auto wordt gevestigd is de eigenlijke protagonist het landschap, de achtergrond wordt hoofdzaak, in dit geval onder een stralend blauwe hemel.
Het tweede beeld: hetzelfde kanaal, misschien hetzelfde traject, misschien op een iets andere plek die echter zo gelijksoortig is aan de eerste dat ze in principe verwisselbaar zijn, ware het niet dat hier sprake is van een wolkenlucht die bij Ruysdael niet zou hebben misstaan. Nu gebeurt er iets merkwaardigs: omdat we in de eerste video een auto zagen verwachten we er nu ook een of in ieder geval wachten we tot er in het beeld ‘iets gebeurt’, maar er gebeurt niets. We rijden opnieuw langs het kanaal en dat is dat. Dat vereist aanpassing van de verwachting: er gebeurt niet wat er zou ‘moeten’ gebeuren. Omdat de film ondertussen doorgaat kijken we alleen naar het landschap, dat dus opnieuw de ‘hoofdpersoon’ in het werk is, zij het op een hele andere manier. In de eerste video was dat het geval bij de gratie van de monotone focus op iets anders – bij eliminatie, zou je kunnen zeggen, want toen gebeurde er meer in het landschap dan met de auto. In deze tweede is er helemaal niets anders en is er dus als het ware ‘geen keus’; omdat we een geheugen hebben en de monitors naast elkaar staan herinneren we ons de eerste video en leiden daarvan ons verwachtingspatroon voor de tweede af, waaraan vervolgens niet voldaan wordt. Dit werk gaat dus (ook) over de conditionering van het kijken, over de voorspelbaarheid van de verwachting en dat kun je, als je wilt, metaforisch heel ver doordenken tot in de sfeer van menselijke relaties, stereotype reacties op nieuwe gebeurtenissen en uiteindelijk zelfs angst voor de Ander toe: dan gaat dit schijnbaar vredige, haast ‘onschuldige’ werk ineens over de grote problemen van de wereld, zoals de botsing van culturen waarvan het in deze lezing een vermomming op microschaal is. Aan de andere kant kun je ook volhouden dat doordat er bijna niets te zien is – en zonder hoofdrolspeler eigenlijk helemaal niets bijzonders – dit beeld juist een meditatieve kwaliteit heeft: de monotonie van het beeld zou je in een lichte trance kunnen brengen. Maar daarvoor duurt de video te kort; ik denk dat het ook niet de bedoeling van dit werk is dat er van alles intensief wordt ervaren, de filmpjes zijn meer aanduidingen, voorbeelden, invalshoeken, voorstellen, die verschillende mogelijkheden van perceptie aanduiden zonder het geheim van de ervaring daadwerkelijk concreet prijs te even.
Het derde beeld: opnieuw rijden we langs het kanaal, maar nu in een ander jaargetijde: de bomen die in de eerste video’s kaal waren dragen nu bladeren onder een strakblauwe hemel. Verder is het recept vergelijkbaar met het eerste filmpje. Maar hier begint de video op het moment dat een vrachtwagen, die een zeer lange buis vervoert, van rechts naar links het beeld in komt gereden en als hij in het midden van het beeld is (en daarmee door de grote lengte van de buis dat beeld ook bijna geheel vult) wordt hij ‘opgepikt’ en gevolgd tot het einde van het filmpje. Doordat die buis zo lang is wordt een nieuw formeel element toegevoegd: omdat hij precies parallel aan het kanaal loopt is er sprake van twee evenwijdige horizontalen die in feite het beeld domineren. Zoals in het eerste filmpje is het opnieuw het landschap dat lijkt te bewegen terwijl de auto met de buis een constante factor is, maar niettemin is het hier de auto die het beeld bepaalt door de constructieve structuur die de buis vormt met de rest van het beeld. Dit is dus als het ware een derde versie, een andere variant en zo ontwikkelt het hele werk zich in de tijd als een muziekstuk. Ik vergelijk het expres met een muziekstuk en niet met een verhaal, een narratief, omdat er – ondanks het feit dat het werk volledig ‘figuratief’ is – geen plot is, in zekere zin zou je kunnen volhouden dat het hier een abstract werk betreft, een thema met variaties, dat zorgvuldig is geconstrueerd en vragen stelt over onze kijkgewoonten onder subtiel veranderende omstandigheden en de betekenis daarvan. Dit derde deel van het werk voegt dan aan wat we al wisten het element structuur toe.
Het vierde beeld: de bomen zijn weer kaal, de wolken donker. Dit keer wordt een rood autootje op dezelfde manier gevolgd als in het eerste beeld. De betekenis lijkt onveranderd.
Zo krijgt het hele werk een symmetrische structuur met vier delen waarvan de uitersten sterk op elkaar lijken terwijl het tweede en derde deel elementen toevoegen, voortbordurend op wat in het eerste te zien was en afgesloten door het laatste. Op die manier heeft het werk iets van een vierluik, een vorm die, zoals ieder drie- of meerluik, geassocieerd wordt met sacrale schilderijen als altaarstukken. Aanbeden wordt hier niets maar het werk is wel een ode aan de verwachting, het doorbreken en opnieuw conditioneren ervan en dan weer terug naar het begin. Een ode ook aan het Hollandse landschap met al zijn connotaties en aan het alledaagse als meditatief concept.
Er is nóg een analogie met muziek. Hoewel het niet ‘figuratief-narratief’ is, speelt het zich wel in de tijd af en valt het toch van links naar rechts te lezen: dat is nu eenmaal de leesrichting in onze cultuur, waarbij tegelijkertijd moet worden opgemerkt dat de beweging in ieder segment van het werk steeds andersom is, waardoor een contrapunt wordt ingezet als element dat de verwachting ondermijnt en later neutraliseert. Wie het werk van links naar rechts leest, ontdekt een bijna perfecte sonatestructuur compleet met expositie, doorwerking en reprise!
Omdat de vier filmpjes tegelijkertijd worden afgespeeld heeft de kijker nog twee mogelijkheden: de filmpjes achtereenvolgens apart bekijken en er later het verband in zoeken of het hele beeld in één keer beschouwen en dan klinken de verschillende delen van de sonate tegelijk en dus door elkaar heen, wat weer meer verband houdt met eigentijdse vormen van muzikale compositie.
Het werk heet Vooruitgang, maar die titel lijkt mij ironisch bedoeld: er gaat tenslotte niets vooruit, in wezen staat alles juist stil (de auto’s omdat we die met gelijke snelheid volgen zodat de beweging wordt geneutraliseerd, het landschap omdat dat nu eenmaal helemaal niet kan bewegen ook al wordt een illusie daarvan opgewekt – het blijft een optische illusie en dat weten we ook terwijl we het ‘zien’). In die zin is het werk eerder een verbeelding van een voortgang, van een proces dat eigenlijk van alle tijden is en per definitie nooit kan stoppen.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten